نقد سیر اندیشه ها و نظریه های توسعه روستایی

در مباحث مربوط به توسعه روستایی، به لحاظ شرايط زمـاني و مكـاني در رویکردهای نظـام جهـاني، پارادایمهای متفاوتي از توسعه روستایی مطرح می باشد، كه هر يك از آنها در زمان خود در با توجه به حاکمیت های مختلف سرزمینی، پيامدهاي خاص مكاني و فضايي را در عرصه های ملی و منطقه ای شکل داده اند. در آغازین مباحث مربوط به توسعه که توسعه روستایی نیز در قلمرو آن جای می گرفت، رشد اقتصادی در همه زمینههای توسعه ای مطرح بوده است. این تفكر توسعه بر اساس رشدي همهجانبه تعيـين شـد و بيـانگر آن بـود كـه رشد همهجانبه اقتصادي بهخودیخود به نشت ثروت از بالا و بهرهمندی فقرا و جمعیت حاشیه ها و مناطق روستایی منجر میشود. انواع متفاوت رويكردهاي اين رویکرد، در دهه 1950 و 1960 بـر رشـد اقتصادی تأكيـد داشتند. بهاینترتیب تفکر حاکم عمدتاً با محوریت رشـد توليـد ناخـالص ملي تدوینشده بود، و به توزيع و گسترش فقر که در نواحی حاشیه شهرها و روستاها با شدت بیشتری قابل مشاهده بود، اشاره ای نمی شود، و گذار از جوامع سنتي به مـدرن بخش عمده از تعریف را به خود اختصاص می داد. با توجه به تفکر حاکم بر تعاریف توسعه، تا پيش از دهه 1970 چنين فرض میشد كه ارائـةراهبردهـاي كـلان توسعه میتواند هم جمعيت شهري را دچار تحول كند و هم جمعيت روستايي را، درحالیکه تجربيات جهاني نشان داد نهتنها رويكرد مكاتب توسعه بايد دگرگون شود بلكه توسعه شـهري نمیتواند به بهبود شرايط زندگي روستايي بينجامد. رويكردهاي به كار رفته در اين زمينه تا سال 2000 را مي توان به چهار دسته در رويكردهاي اقتصادي، رويكردهاي اجتماعي، رويكردهاي كالبدي – فضايي، رويكردهاي جامع طبقه بندي كرد كه متناسب با هر يك از اين رويكردها، راهبردهاي متعددي به كار گرفته شده است. در رويكرد اقتصادي «راهبرد توسعه كشاورزي», «انقلاب سبز»، «راهبرد اصلاحات ارضي» و «راهبرد صنعتي سازي روستاها» قابل تشخيص است. راهبردهاي «تامين نيازهاي اساسي»، «مشاركت در توسعه روستايي» و«توسعه اجتماعات محلي» به رويكردهاي اجتماعي مربوط مي شود. براي رويكرد كالبدي و فضايي، «راهبرد برنامه ريزي مراكز روستايي»، «راهبرد توسعه روستا – شهري»، «راهبرد نقش كاركردهاي شهري در توسعه روستايي» قابل تشخيص است. «راهبرد توسعه روستايي همه جانبه يا يكپارچه روستايي» و «راهبرد توسعه پايدار» از جمله راهبردهايي هستند كه رويكرد جامع نسبت به برنامه ريزي توسعه روستايي دارند. به لحاظ چرخشهای گفتمـاني كـه نظريـه پردازی های توسعه روستایی در چند دهه گذشته با آنها مواجه بوده است، از دهه 2000 بدین سو، نظریه های برنامهریزی مشاركتي در نوشتارهاي تخصصي نمايان شد. برنامهریزی مشاركتي به مثابه نوعي كنش، با بحثهای مربوط به برنامهریزی ارتبـاطي و نيـز مـديريت دموكراتيـك و برنامهریزی تعاملي در نظریات توسعه روستایی شکلگرفته است. این نظریه ها عمدتا با مطالعات مربوط به حکمروایی خوب محلی، منطقه ای و ملی همراه می شود، که کاربست آن ها سبب ایجاد جامعه ای مسئولیت پذیر برای تحقق برنامه های توسعه روستایی می شود.

منبع: دکتر مطیعی لنگرودی