نظام بهره برداری کشاورزی

  نظام     بهره     برداری  

تعریف دقیق نظام های مختلف بهره برداری از زمین کار دشواری است و محققان و نویسندگان گوناگون با توجه به ملاک های مختلف تعاریف متفاوتی از نظام های بهره برداری ارائه نموده اند که در ادامه به برخی از مهم ترین تعاریف ارائه شده در این زمینه اشاره می گردد:

اشرف (1352) در کتاب مشخصات اقتصادی و اجتماعی نظام های بهرهxadبرداری چنین عنوان نموده است: «نهادهای مالکیت مشخصات بنیانی هر نظام بهره برداری بر اساس شکل و ضمیر نهاده ها و روابط مالکیت و وسایل اصلی تولید در همان نظام بخصوص معین میxadشود» درنمونه شناسی و تجزیه و تحلیل و بررسی نظام های بهره برداری کشاورزان، بر اساس نوع نظام مالکیت و بهره برداری که مربوط به هریک از آنهاست مسائل زیر را باید مورد توجه قرار داد:

الف: اندازه واحد بهرهxadبرداری؛

ب: نحوه مدیریت و چگونگی اتخاذ تدابیر اصلی در واحد بهره برداری؛

ج: روابط خارجی واحد بهره برداری در تعیین موقعیت خود نسبت به نظام طبقاتی ده، نظام طبقاتی اجتماعی منطقه ایی، نظام طبقاتی اجتماعی ملی؛

د: عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی موثر بر نظام بهره برداری.

بررسی این عوامل نشان می دهد که در مجموع، هر یک از از نظام های بهره برداری دارای و ضع و مشخصات و ترکیب خاصی از عوامل تولید است که وجه تمایز آن را از سایر بهره برداری ها معین می کند و امکان نمونه بندی و شناسایی هریک را ممکن می سازد.

مهندسین مشاور پاپیلا – ویسان (1376) ، نظام بهره برداری را این چنین تعریف نموده اند: «نظام بهره برداری یک مجموعه هدفمند است که با استفاده از منابع طبیعی و امکانات موجود و نیروی انسانی با شیوه های معینی در جهت تولید محصولات   کشاورزی   و دامی و نگهداری و تیدیل و فروش و مصرف بخشی از آن به منظور سود آوری به مفهوم عام آن، تلاش معین، منظم و سازمان یافته ایی داشته باشد. هر نظام بهره برداری از دو بخش مهم تشکیل شده است. یکی نیروی کار، منابع تولید، ابزار و تکنیک و دیگری روتبط اجتماعی که این دو متاثر از یکدیگر تاثیرات بیرونی و درونی نظام را متقابل می کنند و در شکل و ساختار آن تغییراتی ولو بلند مدت ایجاد می نمایند».

مرکز پژوهش های مجلس(1380)، نظام بهره برداری را شیوه های رسمی وعرفی فراهم آوری و کاربرد منابع و عوامل تولید در چارچوب مقیاس، تکنولوژی، سازمان کار و مناسبات اجتماعی معین برای تولید تعریف نموده است.

1- الگوی نظام بهره برداری دهقانی فردی

نظام بهره برداری فردی یک نظام بهره برداری سنتی است. در این نظام، هر واحد بهره برداری معمولاً شامل یک خانوار بهره بردار است که مسئولیت مدیریت و سرمایه گذاری در این واحدها بر عهده سرپرست خانوار است، از لحاظ حقوقی، سرپرست خانوار مالک زمینی است که آن را به ارث برده یا از طریق شقوق اصلاحات ارضی دریافت کرده و یا از دیگر زارعین خریداری نموده است که فعالیت های کشاورزان توسط وی کنترل می شود و در آمدهای حاصله نیز در اختیار اوست.

نیروی کار این واحدها را اعضای خانوار تشکیل می دهد. هریک از اعضای خانوار مناسب با جنس و سن خود مسئولیتی بر عهده دارد و هریک از آنان علااوه بر وظایف خاص مربوط به خود، در اغلب امور به دیگر اعضای خانوار نیز کمک می کند. استفاده از نیروی کار خارج از خانوار جز در موارد استثنایی و ضروری آن هم به صورت فصلی و یا همیاری مرسوم نیست. در این واحدها انواع فعالیت های کشاورزان اعم از زراعت، دامداری، باغبانی و خدماتی وابسته به کشاورزی صورت می گیرد. این نظام عمدتاً واحدهای خرد و دهقانی کمتر از 10هکتار را شامل می شود. شیوه تصرف زمین عوماض ملکی، نوع مالکیت فردی است و در بخش کوچکی از این واحدها شیوه تصرف زمین غیر ملکی و بیشتر به صورت اجاره ای و سهم بری است. واحدهای اجاره ای و سهم بری به صور مختلفی اداره می شوند که در ادامه انواع آن مورد بررسی قرار می گیرد.

برخورداری از تجارب و دانش بومی غنی

نظام بهره برداری خرد و فردی به واسطه تجارب روستاییان و دانش بومی غنی که در زمینه کشاورزی دارند، دارای ارزش زیادی می باشد. این دانش بر خلاف دانش رسمی، کل نگر است و از طریق مشاهده و تجربه کسب می شود ومعمولا با فرهنگ و ارزش های اجتماعی جوامع محلی عجین است . دانش بومی در تلفیق با دانش نوین می تواند منشا تحول و پیشرفت های بی شماری در کشاورزی کشور باشد.

فرصتxadهای توسعه و بهبود نظام بهرهxadبرداری فردی

در نظام بهرهxadبرداری دهقانی به سبب پراکندگی قطعات و خردی اراضی استفاده از عوامل تولید با دشواری صورت میxadگیرد و بهرهxadوری نهادهxadهای تولید و میزان کارایی مزازرع پایین است. با توجه به این که واحدهای دهقانی سهم عمده ایی از کل تولیدات کشاورزی و اشتغال را به خود اختصاص داده اند،لذا ضرورت تغییرات ساختاری این نظام بهره برداری به شدت احساس می گردد. ولی از آنجا که در این نوع نظام بهره برداری، حقوق مالکیت کشاورزان به عنوان مهم ترین انگیزه فردی مطرح می باشد ، تغییرات ساختاری آن حدقل در کوتاه مدت و به طور کامل امکان پذیر نمی باشد. بنابراین، شناسایی و بهره مندی از راهکارهای مناسب می تواند در افزایش کارایی و بهره وری این نظام بهره برداری موثر واقع گردد.

2- نظام بهره برداري دهقاني خانوادگي

چايانف معتقد است در اين نوع بهره برداري كشت و كار بصورت جمعي ، توسط افراد خانواده صورت ميگيرد و حاصل كار خانواده تقسيم نميشود و كلاً به مصرف رفع نيازهاي معيشتي خانواده ميرسد. دهقانان بهره بردار نيازهاي خانواده را بطور كامل با بكار گرفتن نيروي انساني كمتر ارضاء ميكند و از اين طريق ژرفاي فني واحد بهره برداري را در مجموع كاهش ميدهد. برخلاف واحدهاي سرمايه داري كه در آن ژرفاي توليد تنها زماني از حد مطلوب فراتر ميرود كه تغيير وضع بازار ، حد مطلوب را در جهت ژرفاي بيشتر توليد هدايت كند . در بهره برداريهاي دهقاني ژرفاي توليد حتي بدون دگرگوني وضع بازار و صرفاً تحت تاثير نيروهاي دروني اين واحد و در مرحله اول در پي وضع نامتناسب بعد خانواده نسبت به زمين زير كشت شكل ميگيرد.

اقتصاد و كار خانواده دهقاني بايد اوضاع بازار و شرايط طبيعي را به گونه اي مورد استفاده قرار دهد كه با توجه به بالاترين حد ممكن رفاه خانواده به تعاون دروني دست يابد . اين امر زماني قابل حصول است كه در هر واحد كار حداكثر بازده بدست آيد.

چايانف در بررسي بهره برداريهاي خانوادگي به «ارزشxadگذاري ذهني» در مورد با صرفه بودن يا نبودن كنشxadهاي اقتصادي خانوار اشاره ميxadكند و معتقد است كه برخلاف بهرهxadبرداريxadهاي سرمايهxadداري، حداكثر سود نيست كه با صرفه بودن يا نبودن كنشهاي اقتصادي را تعيين ميxadكند.

در زمينه تعيين قيمت زمين، در بهرهxadبرداريxadهاي خانوادگي به رابطه اين نظام با اوضاع كلي اقتصادي جامعه و عواملي از قبيل نرخ بهره رايج اشاره ميxadكند و ميگويد «يك واحد بهرهxadبرداري دهقاني هر چه زمين كمتري داشته باشد و هر چه فقير تر باشد ، براي بدست آوردن زمين حاضر به پرداخت وجه بيشتر است» قيمت زمين بعنوان يك مقوله عيني در اقتصاد ملي به بازار زمين، يا بعبارت ديگر به ميزان و درجه فوريت نياز به زمين در ميان دهقانان كم زمين و ميزان عرضه زمين آزاد شده بستگي دارد. تقاضاي آينده براي زمين از يكسو و عرضه آتي سرمايه و نرخ بهره رايج از سوي ديگر تعيين كننده قيمت در بازار زمين است. استفاده از سرمايه نيز در اين نظام زماني با صرفه تلقي ميشود كه خانواده بتواند با استفاده از سرمايه در سطح بالاتري از كشاورزي، تعادلي بين زحمت انجام كار و ميزان ارضاء احتياجات خود برقرار كند.

3- نظام بهره برداري مبتني بر سهمxadبري

اين نظام نيز از نظر چايانف شبيه نظام بهره برداري خانوادگي است ، تنها پرداخت سهم به ارباب است كه اين دو نظام را متمايز ميكند. ميزان سهم كه بواسطه جبر اقتصادي پرداخت ميشود تابع اراده مالك است (در كشور ما علاوه بر اراده مالك ، روابط ديرينه اجتماعي و تاريخي كه بصورت عرف درآمده است و با توجه به درجه مرغوبيت زمين و نوع كشت در تعيين ميزان اين سهم نقش بازي مي نمايد)دهقانان در اين نوع بهره برداري ها تا حدي به بهاء بهره كشي بيشتر از نيروي انساني و تا حدي نيز به قيمت كاهش درجه ارضاء نيازهاي خود سهمي از محصول را به ارباب يا مالك زمين ميدهند. با اين ترتيب مقوله ديگري از درآمد دراقتصاد ملي بوجود مي آيد كه چيزي جز درآمد بدون انجام كار براي ارباب و يا بهره دهي سهم بر ، نيست .

در اين نظام ميزان سهم تا حد زيادي تحت تاثير عوامل جمعيتي تعيين ميشود ، حركتهاي جمعيتي نيز داراي يك خصوصيت – طبيعي محض است ، بهمين دليل هميشه امكان اضافه شدن جمعيت هست واين امر نيز خود موجب توليد بيش از حد مطلوب ميگردد كه در نتيجه سطح معيشت خانواده را پائين ميبرد و از توانائي پرداخت سهم مي كاهد. در بهره برداريهاي برخودار از شرايط جغرافيايي و طبيعي مناسب ، ميزان سهم افزايش مي يابد. اين سهم اضافي ناشي از عملكرد بيشتر نيروي انساني نيست ، بلكه آنرا بايد به حساب كيفيت زمين و بهره دهي بيشتر آن گذاشت .

در اين نظام، مالك هزينه اقتصادي تجديد نسل نيروي انساني را برعهده ندارد ، تعداد سهم بران برخلاف اقتصاد برده داري ، از طريق تعادل بين محصول نهائي و هزينه نهائي تهيه و نگهداري برده تعيين نميشود. افزايش تعداد و نفرات سهم بران بعهده خود آنان است . بهمين دليل هم توانائي پرداخت سهم و بعبارت ديگر ترتيب بهره دهي سهم بر نهائي از طريق تعداد سهم برها در زمين مورد نظر و زمان مورد نظر تعيين ميشود. ارزش بازاري سهم مالك نيز با توجه به وضع بازار كالاي توليد شده و نوسانات بازار متغير است، يعني با وجود ثابت بودن بهره جنسي قيمت سهم مالك ميتواند افزايش يا كاهش يابد.

4- نظام بهره برداري اشتراكي

در اين نظام بهرهxadبرداري محور توجه يك برنامه مصرف و يك برنامه توليد و ايجاد تعادل بين اين دو ميxadباشد. در اين نظام استفاده از نيروي كار جمعي رواج دارد و تا آنجا ادامه ميبابد كه بين زحمت كار و ميزان ارضاء نيازها تعادلي منطقي برقرار شود ، اين نقطه تعادل بوسيله ارگان هاي دولتي تعيين ميشود كه برنامه هاي مصرف و توليد را تهيه و باهم هماهنگ مي نمايند. بدين ترتيب نقش زارع بطور انفرادي در تصميم گيريهاي توليد و مصرف بكلي حذف ميxadشود.

4-1- نظام بهره برداري توليد خانوادگي

واحد توليد خانوادگي متكي به يك گروه خويشاوندي و يا گروهي متشكل از چند خانواده مختلف و يا بالاخره مجموعه اي از ساكنين يك يا چند روستا با هم است . اين گروه در صورت لزوم تعدادي كارگر مزدبگير استخدام مي نمايند.

4-2- نظام بهره برداري سرمايه داري

از نظر جيواني ، وجه مشخصه اين نظام آن است كه نيروي كار را افرادي جز سرمايه گذاران تشكيل ميدهند .اغلب سرمايه گذاران شخصاً از مسائل مربوط به اداره واحد توليدي دور هستند و فقط از طريق سرمايه خود آنرا اداره ميxadكنند. محور فعاليت در اين شكل بهره برداري كسب سود نقدي است .

4-3- نظام بهره برداري گروهي

در اين نوع نظام بهره برداري كار بعهده اعضاي چند خانواده است كه با هم كار ميكنند ولي لزوماً با يك ديگر رابطه خويشاوندي ندارند . در اين نظام مديريت بعهده اعضاي پرسابقه و قديمي و با تجربه يا يك كميته انتخابي است. نظام كيبوتص در اسرائيل كه زندگي اشتراكي را در ميان اعضايش رواج داده است جزو اين گروه از واحدهاي توليدي است.

4-4- نظام بهره برداري گروهی با مالكيت قبيلهxadاي

در اين نظام بهره برداري زمين نه ملك خصوصي است و نه كالائي قابل فروش ، بلكه تحت كنترل اجتماع و يا قبيله بوده و اعضاء قبيله براساس سنت فقط حق بهره برداري از آن را دارند . رئيس قبيله يا رهبــر جامعه تنها متولي زمين بشمار ميرود ولي مالك آن محسوب نميشود . حقوق افراد نسبت به زمين بدليل عضويت آنان در واحد اجتماعي مربوطه است .

اين نظام اغلب با تكنولوژي ابتدائي همراه بوده و افزايش مستمر حاصلخيزي خاك در آن نامحتمل است. افزايش جمعيت مساحت زمين سرانه را كاهش داده و باعث مهاجرت و گرايش تبديل مالكيت گروهي به مالكيت فردي ميxadشود.

4-5- نظام اشتراكي

اين نوع نظام بهره برداري شكل عمومي بهره برداري كشاورزي در شوروي سابق است كه از وحــدت اجتماعي پيچيـــده اي برخــوردار است كلخوز در واقع يك شركت تعاوني توليد (دهقاني) است كه از وسايل توليد خود استفاده اشتراكي ميكند و نتايج كار را در ميان خود تقسيم مي نمايد و از حق دائمي و رايگان انتفاع از زمين برخوردار ميشود در داخل هر كلخوز يك نظام بهره برداري فاميلي نيز وجود دارد . هر يك از اعضاء صاحب يك خانه شخصي بعلاوه يك قطعه زمين كوچك است كه براي مصرف شخصي خود روي آن كار ميكند هر عضو بايد تعداد ساعات معيني كار انجام دهد . ميزان ساعات كار بر حسب دشواري وظيفه متغير است . دستمزد بر مبناي تعداد روزهاي كار محاسبه ميxadشود.

توسعه و مدیریت کشاورزی...