اهمیت مطالعه نظامهای بهره برداری کشاورزی

استفاده منطقی انسانها از طبیعت و ترکیب نهاده های تولید در بهره برداریهای کشاورزی از اهمیت زیادی برخوردار است. زیرا علاوه بر اینکه شاخص مهمی در فرآیند تولید به حساب می آید، بر شیوه معیشت تولید کنندگان نیز تأثیرگذار است. در همین رابطه طبق نظر دوماژن ، مطالعه روابط بین گروههای اجتماعی و مناطق طبیعی در جهت بهره گیری انسانها از منابعی است که طبیعب در اختیارشان قرار داده است. با شکل گیری اینگونه روابط دستیابی به شرایطی که در آن انسانها با محیط سازگار شوند امکان پذیر می شود. وی معتقد است در سیر تکاملی تمدنها تأثیرات محیط به مراتب کمتر از خلاقیت انسانها بوده است. ایجاد تحولات مثبت در نظامهای بهره برداری کشاوری به ویژه در کشورهای در حال توسعه از جمله برنامه های اصلی به شمار میرود، زیرا دانشمندان معتقدند ارکان اساسی تولید در واقع سیتمهای باز و پویایی هستند که دارای عناصر شناخته شده ای میباشند که دائماض با خود و عناصر سیستمهای مجاور در کنش متقابل هستند. اجزاء اصلی این سیستمها را میتوان انسان، دانش، اطلاعات، مدیریت، منابع، تکنولوژی و عملکرد دانست. ایجاد تغییر درهر یک از این اجزاء و شکل تعامل آنها با سیستمهای مجاور، به عنوان مثال بازار محصولات کشاورزی میتواند به تحول د کل نظام بهره برداری منجر شود. بهره برداریهای کشاوری با کلیه فعالیتهای روستائیان در ارتباط است. در واقع به عنوان واقعیتی تفکیک ناپذیر از فرهنگ روستایی، ابعاد اقتصادی و اجتماعی زندگی آنان را تعیین میکند. بسیاری از مفاهیم توسعه روستایی در ارتباط با مسائل مربوط به نظامهای بهره برداری کشاورزی است. جولز پرتی به این مطلب مهم اشاره میکند که د اثنای انقلاب سبز سالهای دهه ۱۹۶۰ میلادی به بعد باور عمومی بر این بود که می توان نظامهای کشاورزی را دگرگون کرد بی آنکه بر نظامهای اجتماعی تأثیر بگذارند. یعنی چنین تصور می شد که فنّآوری مستقل از بافت اجتماعی اس. در حالیکه فنآوری یا هر عاملی که در جهت ایجاد تغییر در شرایط تولی ایجاد میشود بدون تناسب با شرایط جماعی و انسانی جوامع بی نتیجه و حتی زیان بار خواهد شد. تغییر در اجزاء نظامهای بهره برداری در هر جامعه ای در نهایت به ایجاد تحول منجر خواهد شد و در عین حال خود نیز از تحولات محیط تأثیر خواهد پذیرفت . در این جا میتوان به نظریات دکتر لهسایی زاده مراجعه کرد. ایشان معتقد است بخش کشاورزی در هر جامعه ای مبتنی بر نظامهای بهره برداری تشکیل دهنده آن جامعه است. این نظامها مانند هر جزء دیگری از سیستم اجتماعی تابعی از تغییر و تحولات کل سیستم اجتماعی هستند به عبارتی پیدایش، استحکام و انحلال نظامهای بهره برداری کشاورزی در چهارچوب کلی روند توسعه هر جامعه ای بطور مستقیم بر ساختار و کارکرد نظامهای بهره برداری کشاورزی اثر خواهد گذاشت. نظامها یا سیستمهای بهره برداری در کشاورزی به دلیل اهمیت خاصی که دارند همواره مورد توجه محققین بوده است. امروزه اندیشمندان به نقش و اهمیت نظامهای بهره برداری به عنوان کلیتی مستقل و تأثیرگذار بر روند توسعه تأکید زیادی دارند. در اصل باور عمومی این است که محول و اساس تولید در کشاورزی نظامهای بهره برداری از منابع است و نهادینه نمودن سیستمهای بهینه و پایدار بهره برداری کشاورزی تسریع کننده فرآیند توسعه کشاورزی است. عوامل مؤثر بر بهره برداریهای کشاورزی عواملی وجود دارند که هر کدام به شکلی بر نظامهای بهره برداری کشاورزی هر منطقه مؤثر هستند. در واقع هر کدام از محققین و دانشمندانی که در نقاط مختلف جهان بررسیهایی را در خصوص سیستمهای بهره برداری کشاورزی انجام داده اند، با عواملی آشنا شده اند که از جنبه های خاصی تأثیرگذار بوده اند. برخی از این عوامل بر اشکال بهره برداری ، برخی دیگر بر سنخ شناسی ( نوع شناسی ) و گروههای دیگری بر موقعیت و کارکرد نظامهای بهره برداری مؤثر هستند. از آنجائی که شناسایی این عوامل میتواند نقش مهمی در بررسیهای بیشتر و برنامه ریزی مناسب برای بهبود شرایط نظامهای بهره برداری کشاورزی کشور داشته باشد، لذا به مهمترین آنها اشاره میشود: دکتر ازکیا عوامل زیر را در تقسیم بندی اشکال نظامهای کشاورزی مؤثر میداند: ۱- اندازه واحد مورد بهره برداری که مرتبط است با ارزش تجاری زمین، منابع مالی واحد زراعی، تقسیم کار، منابع آّب، نوع محصولات کشاورزی، استفاده از ابزار و تکنیک های تولید، وضع کارورزان زراعی و رابطه واحد بهره برداری با بازار محصولات زراعی. ۲- مدیریت، تصمیم گیری در واحد زراعی در خصوص استفاده مناسب از وسایل تولید ۳- عوامل اقتصادی اجتماعی و سیاسی مؤثر در ایجاد بهره برداری و … ۴- مناسبات تولیدی که شامل روابط افراد در روند تولید و مناسبات ناشی از مالکیت واحدهای بهره برداری است. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد ( فائو ) در پی تحقیقات گسترده ای که در سطح جهان انجام داد، به این نتیجه رسید که براساس معیارهای زیر می توان نظامهای بهره برداری کشاورزی را تقسیم بندی نمود : ۱- دسترسی به منابع طبیعی پایه و … ۲- الگوی غالب فعالیتهای مزرعه و معیشت خانوار به کمک برخی دیگر از عوامل میتوان نوع نظامهای بهره برداری را از هم متمایز کرد. برای نمونه ماکس دروئو به نقل از خانم ژاکلین بوم آمور بیان میدارد که تیپ شناسی نظامهای بهره برداری کشاورزی براساس این معیارها صورت می گیرد. ۱- کابرد خاک ( اندازه واحد بهره برداری، نسبت درصد زمینهای زیر کشت و نسبت درصد کشتهای تخصصی ). ۲- خصوصیات تکنیکی ( تراکم نیروی کار، میزان استفاه از تراکتور و نسبت سرمایه بهره بردار به هکتار ). ۳- وضعیت تولیدات دامی ( ارزش دام به هکتار و هدف از پرورش دام ) و … ۴- پیامدهای اقتصادی تولید ( نسبت تولید به فرد، نسبت تولید به هکتار و میزان کلی تولید ). دکتر ازکیا در ادامه توضیحات خود از بعد جامعه شناختی، سه عامل مالکیت، حاکمیت و فاعلیت را عوامل مؤثر میداند. از نظر ایشان بطور کلی سه عامل اصلی تعیین کننده سرنوشت اجتماعی نظامهای بهره برداری از مین عبارتن از : ۱- مسئله تملکر بر زمینهای زراعی ( مالکیت ). ۲- مسئله حق تصمیم گیری و تعیین سرنوشت به و به عبارت دیگر مدیریت و کاردانی کشاورزی ( حاکمیت ) و … ۳- نظام کار و شکل فعالیت دست اندرکاران یا دارندگان واحدهای بهره برداری ( فاعلیت ). به عقیده وی نوع ترکیب و جایگزینی عوامل مذکور مشخص کننده شکل مناسبات اجتماعی در بهره برداریهای کشاورزی است. برخی از دانشمندان توجه خود را متمرکز موقعیتهای مکانی نظامهای بهره برداری کشاورزی نموه اند. به عنوان مثال اسپینگ در مطالعه سیستمهای کشاورزی از نتایج تحقیقات داکهام و مسفیلد در دهه ۱۹۷۰ میلادی یاد میکند. از نظر آنان پراکنش و وضعیت مکانی سیستمهای کشاورزی و زراعی تحت تأثیر عوامل مهمی مانند دسترسی به بازار انبوه، اندازه جمعیت محلی، سطح توسعه اجتماعی و اقتصادی، امکانات مکانیزه کردن و اقلیم قرار دارند. ماکس دروئو نیز از محدودیتهای سیستمهای بهره برداری کشاورزی یاد میکند و معتقد است تنگناهای طبیعی بهره برداریهای کشاورزی که بر کارکرد آن مؤثر است عبارتند از : ۱- آب و هوا ۲- ناهمواری و جنس خاک و… ۳- چشم انداز روستایی با وجودی که تفسیر و بررسی اثرات هر کدام از عوامل ذکر شده در نظامهای بهره برداری کشاورزی کشور و همچنین مناطق مختلف آن نیازمند تحقیقات گسترده و متوالی است ولی معرفی این فاکتورها و عوامل دیگری که ممکن است توسط سایر محققین معرفی شود، میتواند به عنوان راهنمایی جهت ادامه تحقیقات و بررسی بیشتر نظامهای بهره برداری کشاورزی مفید باشد.

توسعه و مدیریت کشاورزی...