مديريت آبياري و زهكشي

بطور كلي، مديريت آبياري و زهكشي از سه طريق بخش عمـومي يـا دولتي، بخـش خصوصي و سازمان بهرهxadبران آب صورت مي پذيرد. مديريت از طريق سازمان بهرهxadبران آب در حال حاضر، در جهان به جريان اصلي مديريت آبياري تبديل گرديده است، زيرا مديريت بخش دولتي ناكارا و باري بردوش دولت است و مديريت بخش خصوصي با ساختار مديريت آبياري كه در برگيرندة تعداد زيادي از كشاورزان كوچك است، تناسب ندارد. از طرف ديگر، مديريت آبياري مشاركتي، كه بر مـديريت آبياري و زهكشي از طريق سازمان بهره بران آب مبتني است، بر اين موضوع تأكيد دارد كه استفاده كننـدگان آب(آببران) در تمامي مراحل و همة سطوح مديريت آب نقش پرداز باشند.

در نظام بهره برداري از منابع آب ايران، تشكلxadهاي آبxadبران و مشاركت مصرفxadكنندگان آب كشاورزي از پيشينهxadاي غني برخوردارند. در گذشته، تـشكلxadهاي مصرفxadكنندگان آب در قالب بندها، هراسهxadها، كتهxadها، خيشxadها و ساختارهاي مشابه آن پديد ميxadآمدند. اين تشکلxadها، به عنوان قويترين نظام اجتماعي توليدي، علاوه بر مديريت مصرف آب، عملاً ساير فعاليتxadهاي جمعي را نيز رهبري مي نمودند. تشكلxadهاي يادشده، تا پايان عمر نظام ارباب ـ رعيتي همچنان با نظم و با اعمال ضوابط سنتي، مديريت مصرف آب را عهدهxadدار بودند.

در چند دهه اخير، مديريت آب توسط دولت به گونهxadاي بوده است كه در بيشتر مواقع بر توسعة منابع آبي تأكيد شده ولي به ايجاد و توسعه شبكهxadهاي آبياري توجه چنداني نشده است. علاوه بر اين، در زمينxadهاي تحت پوشش شبكهxadهاي آبياري، بـه موضوع مديريت بهرهxadبرداري، نگهداري شبكهxadها و امكان مشاركت كشاورزان عنايت لازم صـورت نگرفته است. در نتيجه، عملكرد شبكهxadهاي آبياري از نظر كارايي و بهرهxadدهي، بسيار كمتر از ميزان پيش بيني شده در برنامهxadريزيxadها و مطالعات توجيهي طرحها بوده است؛ به طوريxadكه، راندمان آب به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد كاهش يافته و سرمايهxadگذاري در توسعه منابع آبي با كاهش بازده روبرو بوده است.

بنابراین جلب مشاركت بهرهxadبرداران از طريق ايجاد تشکلxadهای آبxadبران که در زمنیه بهرهxadبرداری و نگهداری از شبکه فعالیت میxadکند و توسط كشاورزان به عنوان مناسبxadترين ابزار اجرايي مورد تأکید قرار گرفته است، میxadبایست یک روند مشخصی را جهت قانونمند شدن وظایف در این تشکلxadها طراحی و پیمایش نمود. کلیه موارد مربوط به توزیع آب، نگهداری از شبکه و... توسط کارشناسان اجتماعی و تسهیلگران به کشاورزان آموزش داده میxadشود. البته لازم به ذکر است دورهxadهای آموزشی در دو شکل رسمی و غیررسمی برگذار خواهد شد. دورهxadهای رسمی معمولاً بطور منظم و دورهxadای برگذار میxadشود درحالیxadکه دورهxadهای غیررسمی دارای برنامه زمانی مشخصی نبوده و بنابر نیاز بهرهxadبردار یا گروهی از کشاورزان برگذار میxadگردد.

تسهیلگران اجتماعی عموماً در این مرحله با بهرهxadبرداران در انجام وظایف مربوطه و محوله از سوی تشکل آبxadبران، همگام خواهند بود. هدف از این همراهی توانمندسازی کشاورزان از طریق آگاهی دادن، پیمایش میدانی و... میxadباشد تا در نهایت شبکه و کلیه موارد مربوط به آن تحویل بهرهxadبردار گردد.

از عمده عواملی که انتقال مدیریت آب را به آبxadبران دشوار میxadسازد و اجرای فعالیتxadهای اجتماعی را با اخلال روبرو میxadکنند، عبارتند از:

1- عدم تفاهم و همكاري موجود بين آبxadبران.

2- مشکلات اقتصادی آبxadبران.

3- ناکافي بودن آب توزيعي.

4- عدم توجه لازم به آموش و ترویج کشاورزی به عنوان اصلیxadترین عامل توانمندسازی کشاورزان.

لذا بنابراین تسهیلگران اجتماعی میxadبایست در رفع این معضلات گامxadهای مؤثر و مفیدی بردارند. در گام اول تسهیلگران میxadبایست دیدگاه بهرهxadبرداران را نسبت به کارشناسان اجتماعی تغییر دهند و نظر منفی آنxadها را به یک نظر مثبت تبدیل سازند، از اینxadرو میxadبایست در همان ابتدا اقدام به اعتمادسازی میان بهرهxadبرداران نمایند. از سوی دیگر میxadبایست گروهxadهای هم آب را شناسایی نموده و با اخذ تفاهم نامه توزیع آب میان آنxadها، مشکلات این چنینی را از میان بردارد.

از عمده فعالیتxadهای تسهیلگری میxadتوان به آزادسازی اراضی، جانمایی قطعات زراعی، تهیه و تدوین مستندات و گزارشات لازم، آموزش به بهرهxadبرداران، جمع آوري دستورالعمل هاي راه اندازي، راهبري و بهرهxadبرداري و نگهداري شامل ايستگاهxadهاي پمپاژ،كانالxadهاي آبياري، زهxadكشxadها، خطوط لوله و تجهيزات و شيرآلات، تجهيزات و لوازم هيـدرومكانيكي، اسناد و مدارك آموزشي گواهينامهxadها و مجوزها اشاره نمود.

توسعه و مدیریت کشاورزی...